Rotterdam is volgens de Nederlandse bouwsector de toonaangevendste stad van Nederland op het gebied van architectuur. Dat blijkt uit een enquête van USP Marketing Consultancy onder architecten, projectontwikkelaars, aannemers en aanverwanten. Amsterdam eindigt met afstand op de tweede plaats.

Rotterdam kreeg 28,1 procent van de stemmen, maar onder architecten blijkt de stad nog veel populairder te zijn. In deze groep kreeg Rotterdam 42 procent van de stemmen. Amsterdam staat met 14,6 procent op de tweede plaats. Almere werd derde met 5,5 procent van de stemmen.

Rem Koolhaas werd door de ondervraagden bestempeld als de meest belangrijke Nederlandse architect. Koolhaas is oprichter van het Rotterdamse architectenbureau Office for Metropolian Architect en heeft een aantal grote internationale realisaties op zijn naam gebracht, zoals het Masterplan van Rijsel en het Zentrum fur Kunst und Medientechnologie (ZKM) in Karlsruhe. Koolhaas haalde het op Hendrik Berlage (1856-1934) en Gerrit Rietveld (1888-1964).

Het Duitse architectenbureau Gerkan, Marg & Partner (GMP) heeft de opdracht gekregen om voor het volgende Wereldkampioenschap Voetbal in Zuid-Afrika (2010) drie van de vijf nieuwe voetbalstadions te bouwen. Het beroemde bureau ontwierp recent ook nog het nieuwe spoorwegstation van Berlijn.

GMP ontwerpt de nieuwe voetbalstadions van Durban, Port Elizabeth en Kaapstad. “Voor het eerste krijgt het land nieuwe stadions die speciaal voor de voetbalsport worden gebouwd,” merkt de Duitse krant Frankfurter Algemeinen Zeitung op. “Voordien waren dergelijke complexen voorzien voor rugby en cricket.”

GMP heeft al ervaring opgedaan met voetbalstadions, want Volkwin Marg werd ingeschakeld om het historische Berlijnse Olympiastadion, waar de voorbije WK-finale gespeeld werd, opnieuw aan te kleden. Vooral het ontwerp van Durban oogt volgens de Duitse krant indrukwekkend, met ruimte voor 85.000 toeschouwers en een uitzicht op de Indische Oceaan.

De budgetten zijn relatief beperkt. Het stadion van Port Elizabeth mag ongeveer 60 miljoen euro kosten, terwijl Durban en Kaapstad elk 180 miljoen euro voorzien voor hun project. De verbouwing van het Olympiastadion van Berlijn kostte 250 miljoen euro.

Het Tate Modern in Londen breidt zijn museumoppervlakte uit met zestig procent. Voor de uitbreiding werd beroep gedaan op het Zwitserse architectenbureau Herzog & De Meuron, die daarvoor een glazen piramide ontworpen van in totaal 23.000 vierkante meter expositieruimte. Met het project is een bedrag van 315 miljoen euro gemoeid.

Het Zwitserse architectenbureau Herzog & De Meuron was in Londen eerder al verantwoordelijk voor de verbouwing van de voormalige elektriciteitscentrale Bankside en de huidige huisvesting van het Tate Modern. Daarnaast ontwierpen ze ook het Olympisch Stadion van Peking.

De uitbreidingswerken van het Tate Modern zouden moeten klaar zijn tegen de Olympische Spelen van 2012, die dat jaar in Londen zullen worden gehouden. De kosten van de verbouwing zullen grotendeels worden gedekt door giften. Het London Development Agency houdt zijn bijdrage beperkt tot 10,25 miljoen euro.

Met de uitbreiding komt het museum volgens Tate-directeur Nicholas Serota tegemoet aan de steeds gegroeide belangstelling. Het huidige museum is immers berekend op slechts 1,8 miljoen bezoekers per jaar. Vorig jaar kwamen er echter vier miljoen kunstliefhebbers bij het Tate Modern over de vloer.

In de nieuwbouw wil de directie van het museum ruimte maken voor fotografie, film, video en performance met meer nadruk op werk uit Azië, Afrika en Amerika. Ook komen er zes bars, cafés en restaurants. De piramide wordt ruim 33 meter hoog en steekt meer dan tien meter uit boven het grootste gedeelte van het Tate Modern.

Een Ierse projectontwikkelaar heeft in Chicago de site gekocht waar in de toekomst het hoogste gebouw van Noord-Amerika moet oprijzen. De nieuwe wolkenkrabber werd ontworpen door de Spaanse architect Santiago Calatrava. De site werd verkocht voor een bedrag van ongeveer 64 miljoen dollar. Volgens de planning moet het torengebouw in 2010 in gebruik genomen kunnen worden.

Het wolkenkrabber-project is een initiatief van de ontwikkelaar Christopher Carley. Hij stelde het project op basis van de plannen van Calatrava, gekend voor zijn gedurfde ontwerpen, vorig jaar aan het publiek voor. Hij slaagde er echter niet in het financiële project rond te krijgen voor de deadline voor de verkoop verliep. Daarop werd de site door LR Development uit Chicago verkocht aan de Ierse projectontwikkelaar Garrett Kelleher van Shelbourne Development.

De wolkenkrabber moet ongeveer 480 meter hoog worden, maar met inbegrip van de spits moet hij een hoogte halen van 666 meter. Daardoor zou de Calatrava-toren hoger worden dan de CN Tower in Toronto, op dit ogenblik het hoogste gebouw van het continent. De Burj Tower uit Dubai blijft met een geplande hoogte van 766 meter echter het hoogste gebouw van de wereld. De Calatrava-toren telt 124 verdiepingen en zal plaats bieden aan een hotel en 300 appartementen. Die zullen verkocht worden voor een prijs van 600.000 dollar tot 5 miljoen dollar. De kostprijs van het project bedraagt volgens Kelleher 1,2 miljard euro, ongeveer het dubbele van het bedrag dat Carley had voorzien.

De beroemde Nederlandse architect Rem Koolhaas heeft een aanbod van het Nederlands Architectuurinstituut (NAI) verworpen voor de overdracht van zijn archief. Het NAI bood bood ongeveer twee miljoen euro voor het OMA-archief van Koolhaas. Het NAI beheert al een gedeelte van het OMA-archief en zou ook het gedeelte na 1988 willen overnemen. Maar er zou ook interesse zijn vanuit het buitenland.

“Rem Koolhaas heeft al vanaf het begin tekeningen en maquettes verkocht aan diverse musea,” aldus Archined. “In het verleden waren er momenten dat deze verkoop noodzakelijk was om het bureau te kunnen laten draaien. We mogen aannemen dat dat op dit moment, gezien de enorme OMA-opdrachtenportefeuille, niet meer het geval is. Nu speelt er een ander fenomeen. Het gaat nu om de autonome economische waarde van de architect Koolhaas, die blijkbaar op de internationaal concurrerende markt van architectuurmusea verzilverd kan worden.”

Het NAI verzamelde ongeveer twee miljoen euro bij onder meer de Mondriaan Stichting, het Prins Bernhard Cultuurfonds en het VSB Fonds, maar het Canadian Center for Architecture zou volgens de krant NRC Handelsblad een hoger bod hebben gedaan. Maar ook dat werd door Koolhaas verworpen. Archined vreest echter dat het OMA-archief voor Nederland verloren dreigt te gaan, al wordt gehoopt dat Nederlandse geïnteresseerden toch elementen van het archief zouden kunnen overnemen waarin buitenlandse instellingen niet zijn geïnteresseerd.

De typische DDR-architectuur verdwijnt uit de meeste Oost-Duitse steden. In plaats daarvan komen westerse ontwerpen van projectontwikkelaars. Enkele Duitse stedebouwkundigen slaan de alarmklok over het verdwijnen van deze typische bouwstijl, waarbij ze stellen dat zoals steeds de getuigenissen van een voorbije periode door de volgende generatie wordt afgewezen.

“De DDR-architectuur herinnert aan een land dat al zestien jaar niet meer bestaat en een tijdperk waarvan de sporen steeds meer verdwijnen,” schrijft de krant Die Welt. “In alle Oost-Duitse steden worden gebouwen die de DDR vertegenwoordigen afgebroken of met een modern laagje bedekt.” Zo is in Berlijn definitief beslist dat het beruchte Palast der Republik moet afgebroken worden. Tegen Pasen volgend jaar moet het voormalige DDR-prestigeproject verdwenen zijn. Aan de Alexanderplatz is de typische honingraatfacade van het Kaufhaus vervangen door een moderne zandsteengevel. Zelfs het beroemde Hotel Unter den Linden op de hoek van de Friedrichstrasse en Unter den Linden is een gelijkaardig lot beschoren.

In Maagdenburg worden verscheidene woonblokken uit de jaren zeventig, nochtans mee bepalend voor het silhouet van de binnenstad, afgebroken. In Frankfurt-an-den-Oder heeft het Horten-Kaufhaus plaats moeten ruimen voor een modern winkelcentrum. Winkelcentra met honingraat-facades, ooit het kenmerk van de DDR-architectuur, vindt men nu nog alleen terug in Suhl, Dresden en Leipzig. Over enkele maanden zal daarvan alleen nog Leipzig overblijven, al pogen inwoners van Dresden ook hun DDR-winkelcentrum te redden.

“Stedebouw wordt steeds meer bepaald door investeerders en niet meer door de gemeenschap,” aldus stedebouwkundige Veit Blochberger. “Voor getuigenissen van de jonge geschiedenis heeft men geen aandacht meer.” Zijn collega Harmut Häusserman voert echter aan dat steden voortdurend veranderen. “De voorliefde voor bepaalde stijlen doet dat ook,” merkt hij op.

Het beroemde Amerikaanse architectenbureau Pei-Cobb-Freed (PCF) is aangeduid als architect van de nieuwe Hall of Fame van de National Association for Stock Car Auto Racing (NASCAR). Het autosportmuseum wordt gevestigd in Charlotte (North Carolina). Het museum moet in 2010 zijn deuren openen. Het ontwerp werd door PCF toegewezen aan Yvonne Szeto, telg uit een bekende architectenfamilie.

Yvonne Szeto werkte voor PCF onder meer aan het ontwerp van de glazen pyramide voor het Louvre in Parijs en aan het concept van het Illinois State Museum. Ze was ook verantwoordelijk voor het ontwerp van de hoofdzetel van ABN-Amro in Amsterdam. PCF ontwierp verder ook het National Constitution Center in Philadelphia en de National Gallery of Art en het Holocaust Museum in Washington. “Ons bureau heeft een lange traditie voor het ontwerpen van musea,” vertelde Szeto aan Boston.com. “Het Nascar-museum is zeker het type structuur waarin we zijn geïnteresseerd.”

PCF werd in 1955 opgericht door architect Ieoh Ming Pei. Hij werd onder meer bekend voor het ontwerp van de J.F. Kennedy Bibliotheek in 1964, waarbij zijn ontwerp persoonlijk werd uitgekozen door Jacky Kennedy, de weduwe van de vermoorde president. Samen met zijn partners Eason H. Leonard en Henry N. Cobb kreeg hij in 1968 de Architectural firm Award van het American Institute of Architects. In 1992 ontvingen PCF & Partners de Lifetime Achievement Award van de New York Society of Architects. Ieoh Ming Pei trok zich op het einde van het vorig decennium uit de firma terug.

Steden zijn niet meer aantrekkelijk genoeg en moeten dus veranderen. Dat stelt de Nederlandse futuroloog Paul Ostendorf. Hij voert aan dat mensen steeds meer buiten de stad gaan wonen, maar daardoor groeien steden volgens hem langzaam naar elkaar toe, zodat er uiteindelijk één groot stedelijk gebied ontstaat.

Ostendorf benadrukt dat hierdoor niet alleen vaker verkeersopstoppingen ontstaan, maar dat bovendien stilaan alle ruimte worden volgebouwd, zodat de steden dichtslibben. Hij voert aan dat dit probleem aangepakt moet worden door arcology, het combineren van architectuur en ecologie. “De uitvoering daarvan ziet er uit als mega-bouwwerken waarin mensen wonen, werken, ontspannen en winkelen,” benadrukt hij. “Het zijn geheel op zich zelf staande structuren. Hele steden en hun functies worden samengebracht in een gebouw. De stad wordt een gebouw.”

Hij verwijst daarbij naar theoretische modellen uit onder meer Japan en de Verenigde Staten. Zo benadrukt Ostendorf dat in Japan een soort torens werden uitgetekend waarin wonen, werken en leven gecombineerd kunnen worden. Die torens zijn wel enkele duizenden meters hoog en kunnen tot één miljoen mensen onderdak bieden. Dat is volgens de Nederlandse futuroloog een logische oplossing, omdat een stad nu eenmaal ook in de hoogte gebouwd kunnen worden.

De gruwel van de oorlog gaat ook niet aan de architectuur voorbij. Terwijl onder de bevolking talloze slachtoffers vallen, worden ook gebouwen en monumenten door bombardementen of zwaar geschut aan flarden gereten. Rond de vernieling van dat bouwkundig geheugen heeft architectuurspecialist Robert Bevan zijn boek ‘The Destruction of Memory: Architecture at War’ gewijd.

Robert Bevan stelt in zijn boek dat de aanval op architectuur en misdaden tegen de mensheid heel vaak hand in hand gaan. “De vernieling van de synagogen door de Nazi’s tijdens de Kristalnacht mondde later uit in de Joodse holocaust,” voert hij aan. “Dat was ook het geval tijdens de etnische zuiveringen in het voormalige Joegoslavië. Die viseerden niet alleen menselijke wezens, maar alle fysieke tekenen van hun aanwezigheid in het land en dus ook woningen, moskees en monumenten.”

Gebouwen hebben volgens Bevan een bijzondere plaats in ons bewustzijn. “Ze geven een gevoel van permanentie en eigendom en zijn een teken van indivuele en collectieve herinneringen,” voert hij aan. “Hun vernieling weerspiegelt dan ook het wegvegen van identiteiten en het ontmenselijken van de andere.”

Bevan stelt dat de vernieling van fysieke ruimtes dikwijls een onderdeel vormt van een groter doel dat mensen hun geschiedenis, identiteit en geheugen wil wegnemen. Daarbij verwijst hij naar de Duitse Baedeker-aanvallen, die gericht waren op historische Engelse steden, maar ook op de vernieling van de WTC-torens in New York.

“Men richt zich op structuren met heel sterke associaties, zoals symbolen van nationaal erfgoed, koloniale overheersing of financiële macht,” benadrukte hij. Maar ook de Chinese bezetting van Tibet en de ontstedelijking door de Rode Khmers in Cambodja, waar regerende regimes aan de bevolking een nieuwe identiteit probeert op te leggen door de manipulatie van de stedelijke omgeving.

Bevan wijst er echter op dat het niet altijd zo hoeft te gaan. Zo stelt hij dat Rome tijdens de tweede wereldoorlog tot een open stad werd uitgeroepen en dat Wenen door beide partijen ongemoeid werd gelaten. “De Amerikaanse president Eisenhower waarschuwde zijn troepen ervoor dat de monumenten van Italië de groei van een cultuur vertegenwoordigde die ook die van de Amerikanen was,” aldus Bevan. “Hij stelde dat die monumenten zoveel mogelijk moesten gespaard blijven.”

Maar in recente oorlogen, vooral wanneer die gevoed worden door religieus nationalisme, werd cultureel erfgoed volgens Bevan dikwijls bedoeld en gericht vernield. “Dubrovnik is daar een voorbeeld van,” stelt hij. “De stad werd vernield omdat men niet wou dat de tegenstander die parel zou kunnen bezitten. Ook Hitler probeerde dat door het bevel te geven Parijs te vernielen.”

Het Vlaams Architectuurinstituut (VAI) heeft de zevende editie van het Jaarboek Architectuur Vlaanderen uitgebracht. Het jaarboek biedt een tweejaarlijks overzicht van de recente ontwikkelingen in de architectuur in Vlaanderen. De editie 2006 stelt een selectie van 34 projecten voor aan de hand van heldere projectbeschrijvingen en uitgebreid beeld- en plannenmateriaal.

“Wat opviel bij de selectie is de ‘intensive care’ die besteed wordt aan de projecten en het toenemende belang van het proces en van strategieën bij de confrontatie met beperkte budgetten, met tijdsplanning en met strikte randvoorwaarden,” aldus de initiatiefnemers. “Architecten worden meer en meer procesbegeleiders van een scenario dat zelden ten volle wordt gerealiseerd. Architectuur is een work in progress.”

Vanuit deze vaststellingen en vanuit de ambitie om een breder publiek te sensibiliseren, brengt de redactie de fascinaties, de strategieën en het vakmanschap van architecten, de beweegredenen van bouwheren en het recente architectuurbeleid in kaart. Traditioneel bevat het boek ook een overzicht van publicaties, tentoonstellingen, lezingen, wedstrijden en architectuurprijzen. Door dit alles is het jaarboek een waardevolle bron van informatie en vormt het een aanzet voor de ontwikkeling van het architectuurdebat in Vlaanderen.