De Martin Luther King Memorial Library wordt met afbraak bedreigd. Het complex ligt in één van de belangrijkse vastgoedbuurten van de Amerikaanse hoofdstad Washington en door jarenlange verwaarlozing zwaar verkommerd. Monumentenbeschermers vrezen dat het complex zal verkocht worden aan de projectontwikkelaar, waarna het zou met afbraak bedreigd zou kunnen worden.

In de gemeenteraad van Washington werd vorig jaar voorgesteld om de Martin Luther King Memorial Library te verkopen en elders een nieuw complex op te trekken. Het voorstel werd toen met een krappe meerderheid van één stem verworpen. Drie organisaties willen het 35 jaar oude gebouw nu laten herkennen als historisch monument. Daarbij wordt opgemerkt dat het complex een typisch voorbeeld is van de moderne designstijl.

Volgens een aantal historici wordt de moderne architectuur in de Verenigde Staten teveel afgebroken, zonder dat daarbij aandacht wordt besteed aan zijn plaats in de architectuurgeschiedenis. Volgens de organisatie World Monuments Fund (WMF) is de moderne architectuur een bedreigde soort geworden. Vermoed wordt dat ongeveer zestig procent van de Amerikaanse gebouwen uit het midden van de twintigste eeuw beïnvloed is door de moderne stijl.

Opgemerkt wordt dat in bijna elke Amerikaanse stad een modern gebouw dreigt afgebroken te worden of op een ongepaste manier te worden gerestaureerd. Daarbij wordt onder meer verwezen naar de Riverview High School in Sarasota (Florida) uit 1957 van Paul Rudolph en de Grosse Pointe Public Library in Grosse Pointe Farms (Michigan) uit 1953, ontworpen door Marcel Breur. Ook het lot van het stadhuis van Boston (1962) is onzeker.

De Martin Luther King Library werd in 1968 ontworpen door Ludwig Mies van der Rohe, één van de belangrijkste architecten van het modernisme. Volgens critici is het gebouw echter niet energievriendelijk. “In de zomer wordt het gebouw een gigantische drukkookpan, waardoor zeldzame documenten en foto’s worden vernietigd,” wordt er opgemerkt. “Het is ook niet aangenaam voor het personeel.”

De restauratie van de Martin Luther King Library zou ongeveer 275 miljoen dollar kosten, ongeveer 0,5 miljoen meer dan een nieuwbouw. Het complex is echter de enige creatie van Ludwig Mies van der Rohe die in Washington kan teruggevonden worden. Indien het complex toch beschermd wordt, is het niet zeker dat de bibliotheek er zal blijven. Er wordt gesproken over een kantoorbestemming of een afdeling van het Smithsonian-instituut.

Het Brusselse art-decopand Villa Empain wordt na tien jaar leegstand gerestaureerd in zijn oorspronkelijke staat. Bovendien wordt het pand een publiek museum. Dat moet aandacht besteden aan de dialoog tussen het oosten en het westen. De restauratie van het complex zal ruim vier miljoen euro kosten. Het pand is nu in het bezit van een stichting van de industrieel Jean Boghossian.

De Villa Empain werd op vraag van de Brusselse industrietelg Louis Empain ontworpen door de gereputeerde Zwitserse architect Michel Polak. Eerder al had hij ook de plannen voor het Résidence Palace (1923), het Hôtel Plaza (1928) en de hoofdzetel van Electrabel (1928) uitgetekend. De werkzaamheden aan de Villa Empain, gelegen aan de Franklin Rooseveltlaan langs het Terkamerenbos, begonnen in 1931.

Louis Empain was de zoon van industrieel Edouard Empain, die fortuin had vergaard met zijn activiteiten in de elektriciteit, transport, onroerend goed en ijzer. Maar de bouwheer schonk de Villa Empain al na korte tijd aan de nabijgelegen kunstopleiding La Cambre. Directeur Henri Van de Velde mocht er een museum voor toegepaste kunst maken. Maar door het uitbreken van de tweede wereldoorlog kwam van die plannen niets in huis.

Na de tweede wereldoorlog wou de Belgische overheid de Villa Empain ter beschikking stellen van de Sovjet-Unie, die er zijn ambassade zou mogen onderbrengen. Daar was Louis Empain het echter niet meer akkoord en spande een proces in tegen de Belgische Staat. De rechter wees het pand opnieuw toe aan de oorspronkelijke eigenaar, die het in de jaren zeventig verkocht aan een aantal zakenlui.

In de loop van de volgende decennia veranderde de Villa Empain verscheidene keren van eigenaar. Eerder dit jaar kwam het pand in handen van de Fondation Boghossian. De Villa Empain is ook beschermd. De restauratie moet het monument in zijn oorspronkelijk staat herstellen. Daarvoor wordt beroep gedaan op architect Francis Metzger, die eerder al het Maison Autrique van Horta, het Maison Delune, de Bibliotheek Solvay en het Centraal Station van Brussel restaureerde.

De Brusselse regering suggereert het Justitiepaleis, de Sint-Hubertusgalerij en de Bloemenwerf als werelderfgoed. Het initiatief komt van Emir Kir, de Brusselse staatssecretaris voor monumenten en landschappen. Kir wil de drie monumenten op de indicatieve lijst van de Unesco krijgen. Monumenten die een plaats op de indicatieve lijst bemachtigen, kunnen binnen de tien jaar op de lijst van Werelderfgoed krijgen.

Het Justitiepaleis werd gebouwd door Joseph Poelaert. Door zijn uitzonderlijke afmetingen en originele compositie is het uniek in Europa. De huidige restauratiecampagne moet in 2015 afgerond zijn. De Sint-Hubertusgalerij, vlak bij de Grote Markt, is dan weer een typisch voorbeeld van een negentiende-eeuwse passage. De galerij werd in 1847 gebouwd door de architect Jean-Pierre Cluysenaar.

De Bloemenwerf in Ukkel is een woning van de hand van de architect Henry Van de Velde. In een Europees perspectief hoort ze thuis in het concept van de kunstenaarswoningen, zoals het Red House van William Morris in Engeland of de Meisterhauser van de leraars aan het Bauhaus in Dessau. Brussel heeft momenteel al vijf monumenten op de Werelderfgoedlijst, met vier huizen van Victor Horta en de Grote Markt.

Er bestaan ook plannen om voor de lijst van het werelderfgoed een internationaal project in te dienen rond het werk van Henry Van de Velde in Duitsland, Nederland en België. Het Stoclethuis staat al sinds 1999 op de indicatieve lijst.

In Moskou zijn de voorbije vijf jaar meer dan duizend historisch belangrijke gebouwen gesloopt. Dat blijkt uit een rapport van de Moscow Architecture Preservation Society. De oude gebouwen moeten plaats maken voor flats, villa’s en parkeergarages. De conservationisten willen hun rapport binnenkort voorleggen aan de Russische president
Vladimir Poetin.

Onder de vernielde gebouwen bevonden zich volgens het rapport ongeveer 200 officieel beschermde monumenten. Rusland heeft volgens de opstellers goede wetten voor monumentenzorg, maar door corruptie en laksheid worden die niet nageleefd. “Daardoor loopt het aangezicht van het historische Moskou, dat negen eeuwen architectuur herbergt, ernstige schade op,” voeren ze aan.

De Moscow Architecture Preservation Society voert aan dat het stedelijke milieu van Moskou dagelijks verandert. Er wordt daarbij gesproken over een bijzonder kritische situatie. Door de economische groei van Rusland kent Moskou een echte bouwwoede, waarbij de prijzen vergelijkbaar worden met Tokyo en New York. Een aantal van die projecten worden gerealiseerd op braakliggend terrein, maar andere gaan ten koste van historische sites.

Het meest tragische voorbeeld daarvan is het Hotel Moskva, dat wereldwijd bekend was als het beeldmerk van de Stolichnaya vodka. Het gebouw werd echter helemaal afgebroken om plaats te maken voor een nieuw project, dat weliswaar een replica zou hebben van de gevel van het historische gebouw. Hetzelfde gebeurde met de Voyentorg-supermarkt, één van de bekendste Art Nouveau-gebouwen van Moskou.

Op deze manier wordt volgens conservationisten een kunstmatige stad gecreëerd, vergelijkbaar met Disneyland of de Russische Potemkin-dorpen. Volgens de overheid verkeerden de gebouwen door een jarenlange Sovjet-verwaarlozing echter in bijzonder slechte staat en konden ze ook niet hersteld worden. Volgens hen blijft het historisch erfgoed van Moskou door de replica’s bovendien bewaard.

De verbouwing van de Boekentoren, de universiteitsbibliotheek van Gent, is toegewezen aan de architecten Robbrecht & Daem. Dat heeft een jury onder voorzitterschap van Vlaams bouwmeester Marcel Smets beslist. De renovatie moet het monument de tijd laten trotseren, maar tegelijkertijd ook de bibliotheek geschikt maken voor eigentijds gebruik. De werken zullen in 2010 van start gaan.

De Boekentoren werd in de eerste helft van de voorbije eeuw gebouwd door architect Henry Van de Velde. De renovatie van de toren en de leeszaal wordt het belangrijkste element van de verbouwingen die Robbrecht & Daem hebben uitgetekend. De leeszaal krijgt een milieuvriendelijke klimaatregeling, terwijl de toren – waar twee miljoen boeken worden bewaard – binnenin een nieuwe wand krijgt.

Naast het Gentse bureau Robbrecht & Daem waren ook Stéphane Beel Architecten (Gent), Driesen-Meersman-Thomaes Architecten (Antwerpen) en LIN Gesellschaft von Architekten (Berlijn) kandidaat voor de verbouwing. De kosten van de werken worden geraamd op 42 miljoen euro. Daarvoor sluit de universiteit een lening af van 30 miljoen euro. Voor het restauratiegedeelte zullen subsidies van de stad en het Vlaams gewest ter beschikking worden gesteld.

Een groot gedeelte van de historische houten woning van de beroemde Amerikaanse architect Jay H. Morgan in het Japanse Fujisawa is grotendeels door een brand vernield. De woning is eigendom van het stadsbestuur van Fujisawa en de Japan National Trust. Volgens de autoriteiten werd het vuur vermoedelijk veroorzaakt door brandstichting. Jay H. Morgan hielp bij het ontwerp van verscheidene bekende Japanse gebouwen.

Jay H. Morgan kwam in 1920 naar Japan om er te helpen aan het ontwerp van de Marunouchi Building in de buurt van Tokyo Station. Daarna werkte hij nog aan verscheidene andere Japanse gebouwen. In 1931 bouwde Morgan in de Kanagawa-wijk van Fujisawa een houten residentie in westerse stijl. Morgan bleef in Japan wonen tot hij er in 1937 op 63-jarige leeftijd stierf. De Marunouchi Building is ondertussen afgebroken.

In 1967 werd aan de historische woning van de Amerikaanse architect een opslagplaats gebouwd. Volgens de Japanse politie is de brandstichter juist via die opslagplaats het pand kunnen binnenderingen. De opslagplaats leidt rechtstreeks naar de woonkamer van de residentie. Het is daar dat de brand werd gesticht. Het pand zou voor twee derde zijn vernield. Het staat nog niet vast wat er met het pand zal gebeuren.

Ruim honderd jaar geleden, op 30 maart 1906, stemde de Belgische regering een wet die er voor zou zorgen dat de provincie Antwerpen vandaag een ongekende schat aan militair erfgoed heeft. Auteur Robert Gils gaat in de nieuwe erfgoedgids in op de ontstaansgeschiedenis van deze buitenlinie rond Antwerpen. Hij besteedt echter ook aandacht aan het onderhoud en de herbestemming van dit patrimonium

Door de gespannen situatie op internationaal gebied in het midden van de negentiende eeuw was het debat over de verdediging van de jonge Belgische staat steeds aanwezig geweest op de politieke agenda. In 1859 werd voor het eerst een duidelijk defensieconcept voor het land uitgetekend. Antwerpen zou omgevormd worden tot een ‘Nationaal Reduit’ waarin de troepen en desgevallend de regering zich bij een aanval van het vaderland zouden kunnen terugtrekken.

Van hieruit kon dan actief weerstand geboden worden tot de grote mogendheden – de borgen van de onafhankelijkheid van België – een diplomatieke of militaire oplossing met de agressor konden bekomen. Vanuit dit concept werden zowel de oude Spaanse omwalling gesloopt en een volledig nieuwe gordel van versterkingen gebouwd. Op die manier kwam de Brialmontvesting met zijn acht forten tot stand.

Tegen het einde van de negentiende eeuw bleek echter duidelijk dat de verdediging van Antwerpen niet meer afdoende was. De bakstenen verdedigingswerken bleken immers niet meer opgewassen tegen de moderne artillerie. Bovendien was de reikwijdte van deze artillerie zoveel groter geworden dat een aanvallend leger veel te dicht tot bij de stad kon komen. Er moest dus een nieuwe oplossing gevonden worden.

Tussen 1909 en 1913 werden elf nieuwe betonnen forten en twaalf betonnen schansen in een grote boog rondom de stad opgetrokken. Over een gebied van meer dan 100 kilometer, van aan de Schelde in Stabroek tot in Bornem werden op 23 werven verdedigingswerken volgens de modernste technieken gerealiseerd. Na Parijs werd Antwerpen daarmee de grootste vesting van Europa.

Deze bouwwerken waren amper klaar toen de eerste wereldoorlog uitbrak. Ze zouden slechts een drietal dagen standhouden tegen de Duitse aanvallers. Tijdens de bezetting werden, door het Duitse leger en Duitse bedrijven verschillende werken uitgevoerd om de forten en schansen terug in staat van verdediging te stellen. Tijdens de eerste dagen van de tweede wereldoorlog zouden de pantserforten maar een onbeduidende rol spelen.

In het verdere verloop van de oorlog kreeg het fort van Breendonk, één van de elf pantserforten, echter een nieuwe functie waardoor het voor altijd een trieste plaats in de geschiedenis zal innemen. In 1947 werden al de forten en schansen gedeclasseerd als vestingwerk. Door verkoop kregen zij de meest uiteenlopende functies, van natuurgebied of vleermuizenreservaat tot buitenverblijf.

Slechts weinige bouwwerken, zoals het Fort van Liezele bij Puurs, bleven quasi intact bewaard en kregen een museale functie met de nodige aandacht voor het militaire aspect. In de nieuwe erfgoedgids gaat auteur Robert Gils echter dieper in op de ontstaansgeschiedenis van de buitenlinie rond Antwerpen. Hij analyseert de bouw en de uitrusting van de diverse bouwwerken, maar geeft de lezer tevens een indringende kijk op het leven van de gewone soldaat in de garnizoenen van de vestingartillerie.

Uiteraard komen ook de Duitse belegering en bezetting uitvoerig aan bod. Ook de actuele problemen van onderhoud en herbestemming van dergelijk uitgebreid gebouwenpatrimonium, worden niet uit de weg gegaan. De erfgoedgids kost 10 euro en is verkrijgbaar bij het Provinciebestuur Antwerpen, Openbaar Kunstbezit Vlaanderen of de boekhandel. (DW)

Een geplande spoorwegtunnel voor de hogesnelheidstrein tussen Madrid en Barcelona komt op amper twee meter van de wereldberoemde Sagrada Familia in Barcelona, de onvoltooide kathedraal van Gaudi. Het stadsbestuur van Barcelona benadrukt dat de veiligheid voor de omgeving is gegarandeerd, maar de plannen hebben bijzonder veel protesten uitgelokt, onder meer van de beroemde Spaanse architect Jordi Bonet i Armengol.

De Sagrada Familia is één van de belangrijkste trekpleisters van Barcelona. Het meesterwek lokt gemiddeld tienduizend bezoekers per dag. De plannen voor de spoorwegtunnel worden dan ook zwaar bekritiseerd. Architect Jordi Bonet i Armengol, die de leiding heeft over de verdere afwerking van het monument, heeft het daarbij over een ongehoorde brutaliteit en een aanval op de cultuur.

Volgens Jordi Hereu, de burgemeester van Barcelona, respecteert het project de hoogste technische normen en is de veiligheid van de omgeving gegarandeerd. Maar volgens architect Jordi Bonet bestaat er wel een degelijk gevaar voor de funderingen van de Sagrada Familia en voor de hele structuur. De architect vreest dat er barsten in de funderingen zullen komen en dat de stabiliteit van het monument in gevaar komt.

Ook het Spaanse adviescomité van de Unesco en diverse universiteiten hebben hun afkeer van de tunnelplannen al duidelijk gemaakt. De Spaanse afdeling van Icomos, de organisatie voor monumentenzorg van de Unesco, is een campagne tegen de plannen begonnen. Icomos stelt dat de Spaanse overheid alle internationale conventies over het erfgoed aan zijn laars lapt. De Spaanse regering moet zich nog uitspreken over de impact van de tunnel op de omgeving.

Aan de Leopoldstraat in Heide-Kalmthout staat een mooi en merkwaardig synagogegebouw. Het staat symbool voor het sociale en religieuze leven van de joden in de twintigste eeuw. De voorlopige bescherming is inmiddels een feit, maar er is ook steun nodig van het publiek om de synagoge voor de toekomst te kunnen bewaren. Daarom lanceert de vereniging Synagoge Heide met de steun van de provincie Antwerpen een fondsenwerving.

Begin oktober vorig jaar ondertekende Dirk Van Mechelen, Vlaams minister van financiën, begroting en ruimtelijke ordening, de voorlopige bescherming van de synagoge van Heide-Kalmthout. “Een zo breed mogelijk publiek zal later dankzij dit open cultuurmonument het unieke onderdeel van de boeiende geschiedenis van Heide-Kalmthout kunnen herbeleven,” werd daarbij opgemerkt.

Eind negentiende eeuw vestigde de zich snel uitbreidende diamantsector rond het Centraal Station in Antwerpen. Niet lang daarna doken ook in Heide gegoede diamantairs op. De wijk Heide nam vanuit Antwerpen snel uitbreiding. Er kwam een grote migratie van joden en niet-joden, met als gevolg de bouw van villa’s, huizen, hotels en pensions .

De joodse bevolking had echter ook nood aan een gebedshuis. Een aantal families besliste tot de oprichting en de bouw van een synagoge. Het gebouw werd in 1928 opgetrokken en in 1929 ingewijd. In de jaren dertig kende de Joodse gemeenschap hier een grote bloei. De gruwel van de Tweede Wereldoorlog trof echter ook deze gemeenschap. Na de oorlog kwam een kleine groep Joden terug, maar ze waren niet voldoende in aantal om een synagogedienst te kunnen houden.

Sinds 1998 staat het gebouw te verkommeren. “Tijdens de ‘Open Monumentendag’ 2002 maakten honderden mensen kennis met het unieke stukje geschiedenis. “Het werd duidelijk dat de Kalmthoutse bevolking en de overheid het synagogegebouw in Heide-Kalmthout in stand wilden houden,” aldus de werkgroep Synagoge Heide. Daarom werd in samenwerking met de Monumentenwacht Provincie Antwerpen en de Dienst Erfgoed van de provincie Antwerpen, de bescherming van het gebouw begeleid.

De synagoge is een blijvende herinnering aan de vroegere Joodse inwoners in Heide-Kalmthout. Hun geschiedenis zal er na renovatie op verschillende manieren in woord en beeld gebracht worden. Bezoekers zullen er kennismaken met de boeiende joodse godsdienst en cultuur. De focus zal liggen op de merkwaardige groei en bloei van Heide en de belangrijke Joodse bijdrage, met villa’s, hotels en pensions, de jesjiva, het jeugdhuis Altol en de diamantsector.

Aandacht gaat ook naar de ‘Living History’. Het optekenen van persoonlijke getuigenissen is al sinds 1989 aan de gang. Het complex wordt een bezoekerscentrum met permanente en tijdelijke tentoonstellingen over de belangrijke periodes van de Joodse aanwezigheid in Heide. Na de renovatie zullen er dagprogramma’s voor scholen en groepen uitgewerkt worden in samenwerking met andere toeristische attracties in de buurt.

De synagoge maakt bovendien deel uit van de Europese Route van het Joodse Culturele Erfgoed. In en rond de Provincie Antwerpen horen daar verder ook de Joodse begraafplaatsen in Putte, de Joodse gemeenschap in Antwerpen en het museum voor Deportatie en Verzet in Mechelen bij. Er worden nu sponsors vanaf 15 euro gezocht om de toekomst van de synagoge te verzekeren. Meer informatie kan verkregen worden op het mailadres synagoge@kalmthout.be. (DW)

De voormalige schoenfabriek Eperon d’Or in Izegem wordt de thuishaven van het Schoeisel- en Borstelmuseum en een streekbezoekerscentrum. Voor de nieuwe bestemming van het verkommerde, maar beschermde complex, werd een ontwerpwedstrijd uitgeschreven door de Vlaamse bouwmeester. Uiteindelijk werd het project toegewezen aan het architectenteam 4CV uit Gent.

De vroegere schoenfabriek, met haar opmerkelijke art-deco gevel en toren, wordt omgebouwd tot een hedendaags museumcomplex en streekbezoekerscentrum. Het nieuwe Borstelmuseum krijgt een onderkomen in de voormalige fabriekshal en huidige schrijnwerkerij achter het beschermde gebouw. Maar dit gedeelte kan door de gemeente Izegem pas in 2011 worden aangekocht.

In eerste instantie wordt gestart met de verbouwing van de eigenlijke Eperon d’Or. Op de benedenverdieping komt een grote inkomhal met balie, waarin ook grote groepen comfortabel kunnen worden verwelkomd. Vanuit de hal kan men naar het ruime streekbezoekerscentrum of naar het grand café, het horecagedeelte met twee terrassen in de vroegere vrachtwagengarage.

Op de eerste verdieping komt het Schoeiselmuseum. De bestaande ruimtes worden behouden, maar er komt ook een grote zaal voor lezingen of voorstellingen. De tweede verdieping moet plaats bieden aan de administratie, vergaderruimtes en eventueel een onderzoekscentrum. Om voldoende licht en lucht binnen te krijgen, worden lichtspleten in de achtermuur gemaakt en komt er patio of binnentuin.

Er komt ook een extra derde verdieping met een polyvalente ruimte en een groot terras met een panoramisch zicht over de stad.